Stel je voor dat je door het Thermenmuseum in Heerlen loopt en je oog valt op een simpele, platte steen met wat krassen. Archeologen hebben ontdekt dat dit weleens een revolutionair Romeins bordspel kan zijn dat de geschiedenisboeken herschrijft. Maar de manier waarop ze dit bevestigden, is pas echt bizar.

De vondst in het oude Coriovallum suggereert dat we al eeuwenlang een compleet type spel over het hoofd zien. Dankzij kunstmatige intelligentie weten we nu eindelijk hoe de Romeinen in Limburg hun vrije tijd doordoodden. En nee, het lijkt in niets op wat we tot nu toe kenden.

Het mysterie van de krassen in Coriovallum

In het hart van het huidige Heerlen, diep onder de straatstenen, lag ooit de bruisende Romeinse nederzetting Coriovallum. Hier vond Walter Crist van de Universiteit Leiden een intrigerend stuk kalksteen van 212 bij 145 millimeter. Hoewel het op het eerste gezicht lijkt op een restje van een decoratief gebouw, vertellen de geometrische patronen een ander verhaal.

De steen, die ergens tussen 250 en 476 na Christus in gebruik was, vertoont duidelijke gebruikssporen. Het is niet zomaar een tekening; het is een interface. De slijtage op de diagonale lijnen suggereert dat er duizenden keren met stenen of glazen fiches overheen is geschoven. In mijn ervaring is dit precies hoe een archeologische "cold case" begint: met een detail dat niet logisch lijkt.

Pro Tip: De kalksteen die voor dit bord werd gebruikt, werd destijds speciaal uit Frankrijk geïmporteerd naar Nederland. Dit wijst erop dat het spelbord mogelijk een luxe-item was of deel uitmaakte van een chic interieur in Coriovallum.

AI als de ultieme Romeinse tegenspeler

Om te bewijzen dat dit een spel was, gebruikten onderzoekers in februari 2026 een geavanceerd AI-systeem genaamd "Ludii". Dit systeem kan duizenden spelvariaties simuleren in een fractie van een seconde. De onderzoekers lieten twee AI-agenten tegen elkaar spelen met 130 verschillende regelsets, van Scandinavische volksspelen tot oude Italiaanse klassiekers.

Wat bleek? De specifieke slijtage op de steen in Heerlen kwam exact overeen met negen types "blocking games". Dit zijn spellen waarbij je niet probeert stukken te slaan, zoals bij dammen, maar waarbij je de tegenstander probeert vast te zetten zodat hij geen kant meer op kan. Dit is een enorme ontdekking, want tot nu toe dachten we dat dit soort spellen pas honderden jaren later, in de Middeleeuwen, in Europa verschenen.

Bekende Romeinse spellen vs. De nieuwe vondst

Spelnaam Type Spel Kenmerk Status in 2026
Ludus Latrunculorum Oorlogsspel Stukken van de ander vangen Algemeen bekend
Ludus Duodecim Scriptorum Race-spel Voorloper van backgammon Veel bewijs voor
Ludus Coriovalli Blokkeerspel Tegenstander immobiliseren Nieuwe ontdekking

Waarom we dit nu pas ontdekken

Je vraagt je misschien af waarom we dit niet eerder wisten. Volgens expert Ulrich Schädler zijn veel Romeinse spelborden waarschijnlijk verloren gegaan omdat ze simpelweg in het zand werden gekrast. Alleen de "luxe" versies op steen overleven de tand des tijds. En omdat dit patroon zo uniek is, werd het vaak aangezien voor een mislukt decoratief element.

Het feit dat dit bord in Heerlen is gevonden, onderstreept de belangrijke rol van Nederland in het Romeinse Rijk. Coriovallum was een knooppunt van wegen en cultuur. De vondst van dit "Ludus Coriovalli" suggereert dat de Romeinen hier experimenteerden met nieuwe spelvormen, misschien zelfs prototypes die nooit de mainstream Romeinse literatuur hebben gehaald.

Wist je dat? Uit recent onderzoek van de Oxford Universiteit (januari 2025) blijkt dat bordspelen in de Romeinse grensprovincies, zoals Nederland, vaak dienden als een manier om sociale spanningen tussen soldaten en lokale burgers te verminderen.

Hoe speel je een blokkeerspel?

Hoewel we de exacte regels van Ludus Coriovalli nooit 100% zeker zullen weten, geeft de AI-simulatie ons een heel goed idee. Het doel is simpel maar frustrerend. Je begint met een aantal fiches op de kruispunten van de lijnen. Het is een tactisch steekspel waarbij elke zet de bewegingsvrijheid van je buurman beperkt.

Denk aan de moderne drukte op de A12 bij Utrecht tijdens de spits; je probeert een gaatje te vinden, maar overal waar je kijkt, staat het vast. Dat is de essentie van een blokkeerspel. Het vereist een heel ander soort strategisch denken dan een aanvalsspel, wat ons veel vertelt over de intellectuele uitdagingen waar de Romeinen in Coriovallum van hielden.

  • Geometrie: Het bord gebruikt diagonale en rechte lijnen die elkaar kruisen.
  • Fiches: Waarschijnlijk werden kleine riviersteentjes of gekleurd glas gebruikt.
  • Beweging: Stukken schuiven over de lijnen naar een aangrenzend vrij punt.
  • Overwinning: Je wint als de tegenstander geen enkele legale zet meer kan doen.
  • Datering: Het bord in Heerlen stamt uit de late keizertijd (3e-5e eeuw).

De impact op de Nederlandse archeologie

Deze ontdekking in Limburg zet Nederland op de kaart als een hotspot voor "spel-archeologie". Dat we nu AI gebruiken om deze oude raadsels op te lossen, verandert alles. In Zwitserland is bijvoorbeeld een vergelijkbaar object gevonden bij Vindonissa met een vreemd X-patroon. De kans is groot dat we daar binnenkort dezelfde AI-techniek op loslaten.

In februari 2026 staat het Thermenmuseum in Heerlen extra in de belangstelling door deze resultaten. Het herinnert ons eraan dat de geschiedenis niet statisch is. Soms heb je een supercomputer nodig om te begrijpen wat een Romeinse soldaat 1700 jaar geleden met een simpele steen en wat fiches aan het doen was tijdens zijn wacht bij de thermen.

Heb jij weleens een spel gespeeld waarbij je de ander alleen maar hoefde te blokkeren om te winnen? Het lijkt erop dat we in Heerlen een traditie hebben herontdekt die al bijna twee millennia oud is. Wat denk jij: is dit inderdaad een geavanceerd prototype of gewoon een Romeinse krabbel die we per ongeluk te serieus nemen?

Checklist: Herken een Romeins spelbord

Als je zelf eens gaat wandelen in gebieden met Romeinse historie (zoals de omgeving van Nijmegen of Heerlen), let dan op deze details op oude stenen:

  • Symmetrische patronen: Zoek naar rasters, cirkels met spaken of driehoeken.
  • Slijtage op kruispunten: Dit is waar de fiches het vaakst stonden.
  • Draagbaar formaat: De meeste borden waren niet groter dan een moderne tablet.
  • Lijndiepte: Echte spelborden hebben vaak diepere lijnen door intensief gebruik.

De ontdekking van Ludus Coriovalli bewijst dat we nog lang niet alles weten over onze eigen bodem. Terwijl we in 2026 massaal gamen op onze smartphones, herinnert deze steen ons eraan dat de sensatie van een slimme zet op een bordveld tijdloos is. Dus de volgende keer dat je in een museum een 'onbeduidende' steen ziet, kijk dan even twee keer. Misschien sta je wel oog in oog met een vergeten wereldkampioenschap van 1700 jaar geleden.